Oto najstarsza huta w województwie śląskim. Jej ogniste serce bije od ponad dwóch wieków

Woj. śląskie ukształtowane przez ogień i metal

Dzieje województwa śląskiego od wieków splatają się z rozwojem hutnictwa. To właśnie tutaj, dzięki bogactwu naturalnych surowców oraz dynamicznemu postępowi technologicznemu, powstały jedne z najważniejszych centrów przemysłowych na kontynencie.

Huty stanowiły fundament funkcjonowania regionu — zapewniały zatrudnienie tysiącom mieszkańców, przyciągały kapitał i wyznaczały kierunek rozwoju miast oraz zmian społecznych. W ich otoczeniu powstawały nowe ośrodki miejskie, sieci kolejowe, osiedla robotnicze oraz rozbudowana infrastruktura socjalna, która przez dziesięciolecia kształtowała codzienne życie Ślązaków.

Jednym z wyrazistych przykładów jest Huta Fryderyk, znana oficjalnie jako Królewska Huta Fryderyk — zakład srebra i ołowiu działający w latach 1786–1933 na terenie Strzybnicy na Górnym Śląsku (obecnie dzielnicy Tarnowskich Gór). Jej uruchomienie zapoczątkowało rozwój nowej miejscowości, a w okresie największego rozkwitu zatrudnienie znajdowało tam ponad 500 pracowników.

Spośród licznych zakładów, które na trwałe wpisały się w historię regionu, jedna huta zasługuje na szczególną uwagę — to najstarszy wciąż funkcjonujący zakład hutniczy w województwie śląskim.

Najstarsza huta, która przetrwała

Jeżeli myśli o najstarszej wciąż działającej hucie to tytuł ten należy do Huty Zabrze, znanej wcześniej jako Huta Donnersmarcka (niem. Donnersmarckhütte). Jej początki sięgają 1782 roku, kiedy na terenie dzisiejszego Zabrza uruchomiono pierwszą kuźnicę i wielki piec. To moment symboliczny — jeden z fundamentów przemysłowego Śląska.

Kluczowy dla dalszego rozwoju zakładu był rok 1826, gdy dobra w Zabrzu nabył Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck. Kilkadziesiąt lat później, w latach 1850–1851, w sąsiedztwie dawnych zabudowań dworskich powstała nowoczesna huta żelaza. Zakład szybko się rozrastał, wchłaniając folwark i dwór, a jego zabudowania przesuwały się stopniowo w kierunku zachodnim.

W 1852 roku uruchomiono pierwszy wielki piec, co uznaje się za właściwy początek historii przemysłowej Huty Zabrze. Kilka lat później ruszyła odlewnia żeliwa, a w 1871 roku powstała wodna wieża ciśnień — do dziś najstarsza zachowana tego typu konstrukcja na Śląsku.

Od potęgi przemysłowej do nowej roli

W drugiej połowie XIX wieku huta weszła w skład koncernu Donnersmarckhütte AG, tworząc wraz z kopalnią i koksownią Concordia potężne zaplecze górniczo-hutnicze. W czasach największej prosperity zakład zatrudniał nawet 7 tysięcy pracowników i posiadał rozbudowany kompleks socjalny: bibliotekę, dom starców, zaplecze sportowe i mieszkania dla załogi.

Po II wojnie światowej, już jako państwowa Huta „Zabrze”, odegrała istotną rolę w odbudowie kraju, dostarczając maszyny, konstrukcje stalowe i urządzenia dla polskiego hutnictwa, energetyki i koksownictwa. Transformacja ustrojowa lat 90. przyniosła jednak głębokie zmiany — większość zakładu została zlikwidowana, a na części terenów powstało centrum handlowe „Platan”.

Mimo to huta nie zniknęła z mapy przemysłowej regionu. Do dziś działają Zakład Odlewniczy oraz Zakład Budowy Maszyn, a sam zakład jest jednym z ważnych producentów urządzeń i maszyn dla hutnictwa, energetyki i ochrony środowiska. Zabytkowy budynek dyrekcji z 1907 roku przy ul. Bytomskiej pozostaje wpisany do rejestru zabytków województwa śląskiego.

Lista hut w Śląskiem, które zostały zlikwidowane.

Inne najstarsze huty Śląska, które działają najdłużej

Choć Huta Zabrze jest najstarszą wciąż funkcjonującą hutą w regionie, Śląsk może pochwalić się także innymi zakładami o długiej i bogatej historii:

• Huta Bankowa w Dąbrowie Górniczej – uruchomiona w 1834 roku, przez dekady jeden z filarów przemysłowych Zagłębia
• Huta Pokój w Rudzie Śląskiej – działa od 1840 roku, jedna z ikon śląskiego hutnictwa
• Huta Łabędy w Gliwicach – założona w 1848 roku, do dziś aktywna w przemyśle stalowym

Choć Huta ArcelorMittal też powinna znaleźć się na tej liście (jej początki datowane są na październik 1802 roku), to zakłąd ogłosił zamknięcie wraz z końcem 2025 roku.

W tym miejscu warto podkreślić, że każda z wyżej wymienionych hut miała ogromny wpływ na rozwój miast i lokalnych społeczności, ale nie wszystkie przetrwały przemysłową transformację XXI wieku.

Cena przemysłowej potęgi

Rozwój hutnictwa miał jednak także swoją ciemną stronę. Przez dekady działalność zakładów ciężkiego przemysłu wiązała się z emisją szkodliwych substancji — w tym ołowiu, metali ciężkich i pyłów przemysłowych. Skutki tych zaniedbań są odczuwalne do dziś, zwłaszcza w regionach takich jak Ołowice czy części Górnego Śląska i Zagłębia.

Problem skażenia gleby i powietrza wciąż wpływa na zdrowie mieszkańców — szczególnie dzieci. Podwyższone stężenia ołowiu, historyczne hałdy i zanieczyszczone tereny poprzemysłowe pozostają wyzwaniem dla samorządów i służb sanitarnych. To przypomnienie, że przemysłowa potęga Śląska miała swoją wysoką cenę, którą region spłaca jeszcze dziś.

W związku z nieustającymi skutkami dawnej działalności hut, w minionych tygodniach na Uniwersytecie Śląskim i Śląskim Uniwersytecie Medycznym ruszyła współpraca dwóch nowych centrów badawczych, które mają zbadać długofalowe skutki działalności przemysłowej dla zdrowia, środowiska i jakości życia mieszkańców regionów poprzemysłowych.