To najstarsze osiedle w województwie śląskim. Zbudował je hrabia Donnersmarck

Elitarna kolonia w sercu Górnego Śląska

W drugiej połowie XIX wieku Górny Śląsk był napędzany przez rewolucję przemysłową. Rozwój kopalń i hut wymagał stałego napływu wykwalifikowanej siły roboczej. Rozwój kopalń i hut wymagał stałego napływu wykwalifikowanej siły roboczej. Hrabia Guido Henckel von Donnersmarck, jeden z największych magnatów przemysłowych tamtych czasów, doskonale rozumiał, że aby zatrzymać najlepszych fachowców, trzeba im zaoferować coś więcej niż tylko pensję. Tak narodził się pomysł budowy osiedla dla pracowników kopalni „Gottessegen” (później znanej jako „Wirek”). Kolonia, nazwana na cześć Johanna Ficinusa, wieloletniego zarządcy dóbr Donnersmarcków, od samego początku była przemyślanym projektem urbanistycznym.

Składała się z:

• 16 identycznych, jednopiętrowych domów z czerwonej cegły,
• 64 mieszkań (po cztery w każdym budynku),
• Wspólnych podwórzy, ogródków i zaplecza gospodarczego, które sprzyjały integracji mieszkańców.

W czasach, gdy robotnicy często gnieździli się w prowizorycznych, drewnianych chatach, Ficynus oferował standard nieosiągalny dla większości. Murowane ściany, osobne wejścia do mieszkań i dostęp do wody stanowiły o jego wyjątkowości. Kolonia miała charakter elitarny – zamieszkiwali ją głównie majstrowie, sztygarzy i najbardziej doświadczeni górnicy, stanowiąc fundament załogi kopalni.

Ficynus przetrwał wojny, ale mógł nie przetrwać PRL

Osiedle przetrwało bez większych zniszczeń obie wojny światowe. Jednak w okresie PRL, podobnie jak wiele innych zabytków, zaczęło popadać w ruinę z powodu braku remontów i postępującej degradacji technicznej. W latach 90. nad Ficynusem zawisła groźba wyburzenia. Na szczęście, dzięki staraniom lokalnej społeczności i konserwatorów zabytków, udało się ocalić ten unikatowy kompleks. W latach 2000–2010 przeprowadzono kompleksową rewitalizację, która przywróciła kolonii dawny blask, jednocześnie dostosowując ją do współczesnych standardów mieszkalnych.

Ficynus a inne historyczne osiedla w Śląskiem

Ficynus był pionierem, ale dał początek całej fali budownictwa patronackiego. Każde kolejne osiedle czerpało z jego doświadczeń, rozwijając i modyfikując pierwotną koncepcję.

• Kolonia Zgorzelec w Bytomiu (ok. 1897–1901) i Kolonia Borsiga w Zabrzu (ok. 1908) kontynuowały ideę ceglanych familoków, choć często w gęstszej i mniej jednorodnej zabudowie.
• Giszowiec w Katowicach (od 1907), zaprojektowany przez Emila i Georga Zillmannów, był prawdziwym przełomem. Zrealizowany w koncepcji miasta-ogrodu, z luźną zabudową i dużą ilością zieleni, stawiał na pierwszym miejscu jakość życia mieszkańców.
• Nikiszowiec w Katowicach (od 1908), dzieło tych samych architektów, to z kolei monumentalne, samowystarczalne osiedle o kwartałowej zabudowie, z własnym kościołem, szkołą i sklepami, dziś najbardziej rozpoznawalny symbol śląskich osiedli robotniczych.
• Kolonia Carl Emanuel w Radlinie (pocz. XX w.) pokazuje, że idea osiedli patronackich rozwijała się prężnie również w Rybnickim Okręgu Węglowym.

Żyjący zabytek na Szlaku Techniki Województwa śląskiego

Dziś Ficynus, objęty ochroną konserwatorską, jest jednym z najważniejszych punktów na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Jego największą wartością jest ciągłość funkcji – od ponad 150 lat nieprzerwanie służy jako miejsce do życia. To właśnie ta autentyczność odróżnia go od wielu skansenów. Ficynus nie jest tylko eksponatem; to tętniąca życiem społeczność, która stanowi most między przemysłową przeszłością a teraźniejszością Górnego Śląska. Jest dowodem na to, że dziedzictwo industrialne regionu to nie tylko kopalnie i huty, ale przede wszystkim ludzie i miejsca, które tworzyli.